De mozaïeken van de Hagia Sophia: het ontdekken van heilige kunst!

De Hagia Sophia is een beroemde kerk die is omgebouwd tot moskee in Istanbul en jaarlijks meer dan 13 miljoen bezoekers trekt vanwege het adembenemende interieur en de koepel.

De muren zijn versierd met mozaïeken uit de 9e eeuw, met katholieke religieuze motieven en afbeeldingen van de keizers!

Bezoekers die van plan zijn de Hagia-moskee te bezoeken, moeten zich verdiepen in de prachtige mozaïeken, die de schoonheid van de ruimte nog versterken.

Lees verder om te ontdekken waar je de mozaïeken in de moskee kunt zien, wat hun geschiedenis is en hoe elk meesterwerk eruitziet!

Waar bevinden zich de mozaïeken in de Hagia Sophia?

De meeste mozaïeken zijn te zien op de muren van de tweede verdieping van de moskee.

Vergeet echter niet om ook de Keizerlijke Deur, het Typanium en de Narthex te bekijken, waar enkele van de beroemdste schilderijen te bewonderen zijn.

Je mist gegarandeerd geen enkel mozaïek als je deelneemt aan een rondleiding door de Hagia Sophia !

De Maagd Maria en het Christuskind in de apsis

Toen de beeldenstorm in 843 na Christus ten einde kwam, was het mozaïek van de Maagd Maria met het kindje Jezus in de apsis het eerste mozaïek dat aan de kerk werd toegevoegd.

Het is te zien in de halve koepel boven de plek waar het altaar stond aan de oostkant van de moskee.

Het beeldt de Heilige Maagd Maria af, die het kindje Jezus op haar schoot houdt terwijl ze op een schitterende troon zit.

Ze heeft een zakdoek in haar linkerhand, terwijl haar rechterhand op Jezus' schouder rust.

Op het mozaïek is ook een vage inscriptie te zien met de tekst: "De beelden die bedriegers hier hebben neergehaald, hebben vrome keizers weer opgericht."

Basilius I en Michaël III voegden dit opschrift toe na het einde van de beeldenstorm, gedurende welke periode dit mozaïek zorgvuldig verborgen bleef.

De patriarch Photius ontdekte het mozaïek in 867 na Christus.

Mozaïeken in het timpaan van de koepel

Nadat het mozaïek in de apsis was toegevoegd, werden er aan het einde van de 9e eeuw nog vele mozaïeken aangebracht op de noord- en zuidmuren en het tympanon.

Het tympanium is de halfronde decoratieve inkeping die boven een deur of andere ruimte wordt aangebracht die extra aandacht verdient.

Je ziet rijen heilige figuren op alle tympanons, met bovenaan engelen, onderaan vaders en in het midden profeten.

De bekendste hiervan zijn:

• Ignatius de Jongere: Afbeelding van een 50-jarige Ignatius met een witte baard en zijn naam onderaan.
• Sint Johannes Chrysostomus: Een afbeelding van Sint Johannes op middelbare leeftijd, uit de tijd dat hij door keizerin Euidoxia en Johannes Chrysostomus in ballingschap werd gestuurd.
• Sint Ignatius Theophoros: een bisschop van Antiochië voordat hij de marteldood stierf.

Alle drie de figuren houden een Bijbel in hun handen en dragen het bisschoppelijk gewaad.

Mozaïek van Moeder Maria in de zuidwestelijke vestibule

In de zuidwestelijke vestibule bevindt zich een prachtig mozaïek van de Heilige Maagd Maria en het kindje Jezus, direct op de deur geschilderd.

Het werd hier in de 10e eeuw toegevoegd en men vermoedt dat het geschilderd is ter ere van de terugtrekking van de Russen in 971 na Christus.

Het midden van het mozaïek toont een soortgelijke afbeelding van Maria en Christus als het mozaïek van de Maagd Maria en Christus in de apsis.

Aan weerszijden bevinden zich portretten van keizer Justinianus, die een beeldhouwwerk van de Hagia Sophia aanbiedt, en keizer Constantijn, die Constantinopel aan de Heilige Maagd Maria schenkt.

Rondom de afbeelding bevinden zich monogrammen met daarin de tekst 'Moeder Gods'.

Justinianus wordt afgebeeld als een oudere man met rimpels in zijn gezicht, terwijl Constantijn er jeugdig uitziet.

Ze worden beiden afgebeeld met een groot, omslagdoekachtig gewaad genaamd de Keizerlijke Loros, dat gewoonlijk bedekt is met rijke edelstenen.

Het mozaïek geeft aan dat Maria en Jezus de beschermers zijn van de Hagia Sophia en Constantinopel.

Mozaïek boven de keizerlijke deur - Keizer Leo VI

De centrale deur die alle keizers vanuit de narthex naar het schip leidt, is voorzien van een mozaïek van keizer Leo VI.

Het is een meesterwerk uit de 9e eeuw dat de keizer afbeeldt die aan de voeten van Jezus knielt.

Men gelooft dat dit schilderij de keizer afbeeldt die om vergeving vraagt voor zijn vier huwelijken, omdat al zijn erfgenamen waren overleden.

Aan weerszijden van Jezus bevinden zich twee cirkels met portretten van de Heilige Maagd Maria en de engel Gabriël.

Maria strekt haar hand uit naar Jezus en vraagt hem de keizer te vergeven.

Jezus houdt een schrift vast waarop staat: "Vrede zij met u. Ik ben het licht van de wereld."

Geleerden weten tot op de dag van vandaag nog steeds niet zeker welk portret er precies op het schilderij is afgebeeld, noch wat de juiste betekenis van het werk is.

In de binnenste narthex kunt u ook een mozaïek van een Latijns kruis uit de tijd van Justinianus bewonderen.

De keizerlijke mozaïeken op de tweede verdieping

Op de tweede verdieping van de zuidelijke galerij, direct boven het zuidelijke zijschip, bevinden zich twee mozaïeken uit de 11e en 12e eeuw.

1. Constantijn IX en keizerin Zoe

Het mozaïek toont de figuren van keizer Constantijn IX Monomachos, de Byzantijnse keizer, en keizerin Zoe aan weerszijden van Jezus.

Het mozaïek werd geschilderd in de laatste jaren van de Macedonische dynastie.

Het mozaïek beeldde voorheen Romanos III af, Zoe's eerste echtgenoot, die later door keizer Monomachos werd vervangen als haar derde echtgenoot.

Ze bieden Jezus-schenkingen en andere documenten aan die de giften van mensen aan de kerk weergeven, in de hoop op zegeningen.

Een leuk weetje over dit schilderij is dat zelfs de gezichten van Zoe en Christus zijn aangepast met de toevoeging van haar man.

2. Johannes II en Irene

Tussen 1118 en 1134 werd een nieuw schilderij van Johannes II en Irene toegevoegd, het enige bewaard gebleven kunstwerk uit de 12e-eeuwse Constantinopelse dynastie.

In het midden van het kunstwerk is de Moeder Maria afgebeeld met het kindje Jezus op haar schoot, geflankeerd door Johannes II Komnenos en Irene van Hongarije.

Ze bieden Moeder Maria ook een zak met munten en een opgerold document aan.

De mozaïeken suggereren ook dat de keizers zichzelf op hetzelfde niveau als God achtten, of er zelfs dichtbij stonden, aangezien ze op dezelfde grootte werden afgebeeld.

Het onvolledige Deesis-mozaïek Hagia Sophia

Het mozaïek van Deesis, gelegen in de bovenste zuidgalerij, is het enige onvoltooide schilderij in de Hagia Sophia.

Het schilderij dateert uit de 13e eeuw en beeldt het Laatste Oordeel uit de Bijbel uit.

Aan weerszijden van Jezus bevinden zich de portretten van de Heilige Maagd Maria en Johannes de Doper, die bidden voor het heil van de mensheid.

Het kunstwerk is aantrekkelijk voor alle bezoekers vanwege de levendige kleuren en de expressieve gezichtsuitdrukkingen.

De naam Deesis betekent 'smeekbede' en symboliseert een daad van bedelen of pleiten.

Sultan Abdulmajid's Tughra

De Tughra, vervaardigd door de Italiaanse meester N. Lanzoni, bevindt zich in de buitenste narthex aan de rechterkant van de ingangsdeur.

Voor dit mozaïek werden de resten gebruikt van de oorspronkelijke gouden mozaïeken van de Hagia Sophia, die tijdens renovaties door de gebroeders Fossati waren afgebroken.

Aan het kunstwerk werden groene mozaïeken toegevoegd, die tussen 1849 en 1847 als geschenk aan Sultan Abdulmajid werden aangeboden.

De basis is een goudkleurig geleid stuk dat alle mozaïeken op een cirkelvormig oppervlak verbindt.

Het kunstwerk is aan de randen voorzien van donkerblauwe mozaïeksteentjes die een cirkelvormige rand vormen.

De Tughra symboliseert de combinatie van Ottomaanse en Byzantijnse stijlen, aangezien het ontwerp Ottomaans is en de gebruikte materialen Byzantijns zijn!

Mozaïeken van de Bema-boog

De Bema-boog is versierd met twee prachtige mozaïeken van de engelen Gabriël en Michaël.

Er is tegenwoordig nog maar één mozaïek van Gabriël te zien, onder de Bema-boog in de Hagia Sophia, en dit wordt beschouwd als het mooiste deel van de moskee!

Het beeldt Gabriel af als een jonge vrouw met een lichte huid en een mooi lintje in haar haar.

Ze draagt donkergekleurde koninklijke gewaden en een elegante cape op haar rug. In haar handen houdt ze een scepter en een kristallen bol.

In het mozaïek zijn ook de overblijfselen van Michaëls vleugels en zijn voet te zien.

Andere vervaagde mozaïeken

De mozaïeken waarover u hierboven hebt gelezen, behoren tot de meest populaire mozaïeken in de Hagia Sophia.

Als je nog tijd over hebt om verder te verkennen, raden we je aan om te lezen over deze andere religieuze mozaïeken die nu bedekt zijn of die je meestal over het hoofd ziet!

De Serafijnen

Op de koepel van de moskee waren kunstzinnige afbeeldingen van de serafijnen te zien, die rood geschilderd zijn en waarvan men gelooft dat ze branden omdat ze zo dicht bij God staan.

Deze afbeeldingen tonen engelen zoals ze in de Bijbel worden afgebeeld, met een gezicht omringd door zes vleugels die hun lichaam en voeten bedekken.

Helaas is er tegenwoordig nog maar één van deze mozaïeken te zien, omdat de gezichten van de meeste engelen tijdens de Ottomaanse dynastie bedekt werden met glimmende sterren.

Johannes V

Als je goed kijkt bij de oostelijke boog van de moskee, zie je een vage afbeelding van Johannes V met zijn vrouw Helena.

Het werd pas in 1989 ontdekt, maar is nog niet volledig aan het publiek onthuld.

Bekijk onsartikel 'Wat te zien in de Hagia Sophia' om andere gebouwen te ontdekken die je zeker in je reisprogramma moet opnemen!

Geschiedenis van de mozaïeken in de Hagia Sophia

De meeste mozaïeken in de Hagia Sophia zijn geschilderd na de Byzantijnse beeldenstorm.

De beeldenstormers verboden het schilderen van religieuze iconen en figuren, en in de loop der jaren werden de meeste bestaande afbeeldingen vernietigd.

De plundering van Constantinopel in 1204 bracht verdere schade toe aan de bestaande mozaïeken uit die periode.

De Latijnse kruisvaarders beschadigden de gouden mozaïeken, en de meeste werden naar Venetië gestuurd.

Het grootste deel van de religieuze christelijke afbeeldingen werd in 1453 ook bedekt toen de Ottomanen de kerk in een moskee veranderden.

Veelgestelde vragen over de mozaïeken van de Hagia Sophia

Uitgelichte afbeelding: Commons.wikimedia.org