„Sąd Ostateczny” to jedna z najsłynniejszych i najwspanialszych kompozycji Michała Anioła, namalowana w latach 1536–1541 w Kaplicy Sykstyńskiej. Zajmuje ona szczególne miejsce w kaplicy Muzea Watykańskie, nad ołtarzem, z silnymi odniesieniami chrześcijańskimi. Te religijne konotacje odnoszą się do Drugiego Przyjścia Chrystusa i wyroku na ludzkość – czyli tego, kto pójdzie do nieba, a kto do piekła. W tym artykule przedstawiamy różne aspekty, które wpłynęły na namalowanie tego arcydzieła dla wszystkich epok.
Historia malarstwa
Michał Anioł namalował „Sąd Ostateczny” prawie 25 lat po ukończeniu prac nad sufitami. Papież Klemens VII zatrudnił Michała Anioła w 1534 roku do namalowania „Sądu Ostatecznego” na ścianie ołtarzowej, odnawiając w ten sposób dekorację Kaplicy Sykstyńskiej. Z tego powodu zaginęły freski z XV wieku, w tym obrazy Perugina przedstawiające dwa pierwsze epizody z „Opowieści o Mojżeszu i Chrystusie” oraz ołtarz przedstawiający Matkę Boską wniebowziętą wśród Apostołów.
Ostatecznie prace nad ścianą ołtarzową rozpoczęły się w 1536 roku, za pontyfikatu papieża Pawła III, kiedy Michał Anioł pragnął ukazać chwalebny powrót Chrystusa w świetle tekstów Nowego Testamentu. Dzięki swoim niezwykłym zdolnościom artystycznym Michał Anioł potrafił oddać majestat i niewidzialne piękno Boga. Przekształcił Kaplica Sykstyńska do „świątyni teologii ludzkiego ciała”, czerpiąc inspirację ze słów Księgi Rodzaju.
O obrazie
Malowidło zajmuje całą ścianę nad ołtarzem i zaczyna się od sufitu, tworząc ogromne płótno portretowe. Jego wysokość wynosi około 14 metrów (46 stóp), a kończy się na drewnianej desce ściennej i ołtarzu. Przedstawienie ma formę koła, a wydarzenia następują po sobie. Fresk składa się z około 300 kunsztownie namalowanych postaci, a jego centrum stanowi Chrystus z uniesioną ręką, wydający wyrok na potępionych zstępujących do piekła.
Przedstawienie Chrystusa z umięśnionymi mięśniami, bez zarostu i młodzieńczym wyglądem oraz spokojnym usposobieniem zostało celowo przedstawione. Dziewica Maryja stoi obok Chrystusa, z głową odwróconą na znak poddania się, co oznacza, że może jedynie czekać na wynik sądu i nie ma już na niego wpływu.
W górnych lunetach Chrystus otoczony jest symbolami swojej męki, w tym koroną cierniową, włócznią, gwoździami i krzyżem. W pobliżu stoją niektórzy ważni święci, oczekujący na werdykt –
- Święty Piotrze, z kluczami do nieba,
- Św. Wawrzyniec z boiskiem do gry w piłkę nożną,
- Św. Bartłomiej z własną skórą,
- Święta Katarzyna Aleksandryjska z kołem zębatym
- Święty Sebastian ze strzałami i klęczący.
Cała kompozycja okrąża płynny ruch, a aniołowie Apokalipsy budzą zmarłych przy dźwiękach długich trąb. Zmartwychwstali odzyskują swoje ciała, wstępując do nieba (zmartwychwstanie ciała) po prawej stronie fresku, podczas gdy anioły i diabły walczą o zesłanie potępionych do piekła po lewej stronie. Zainspirowany „Piekło” i „Boską Komedią” Dantego, Michał Anioł umieścił Charona i inne postacie mitologiczne u dołu obrazu.
Myśli Michała Anioła stojące za obrazem
Popularnym tematem renesansu było przedstawienie ostatecznego sądu Bożego nad ludzkością i powtórnego przyjścia Jezusa Chrystusa. Dlatego też „Sąd Ostateczny” był popularnym tematem w sztuce kościelnej tamtego okresu. Michał Anioł namalował jednak swoją interpretację tych wydarzeń, czerpiąc inspirację z „Boskiej Komedii” i „Piekła” Dantego.
Co więcej, przedstawienie Chrystusa różni się od tego, jak postrzegali go chrześcijanie – z umięśnioną sylwetką i bez zarostu. Michał Anioł stworzył wrażenie głębi i przestrzeni, nakładając na siebie postacie i malując je w sposób sugerujący świadomość przestrzenną. Nie malował też w ramie, co nadawało obrazowi wrażenie ciągłości, o czym świadczy ucięcie niektórych postaci na krawędziach.
Ten efekt nadaje kompozycji wieczny charakter ruchu i akcji. Innym sposobem wyrażenia tej interpretacji jest umieszczenie obrazu na ścianie ołtarzowej. W ten sposób obraz znajdowałby się bezpośrednio przed każdym wchodzącym do kaplicy, uniemożliwiając zignorowanie idei piekła i proroctwa o powtórnym przyjściu Chrystusa.
To było niemal jak przypomnienie o sprawiedliwości wobec sprawców. Z czasem Michał Anioł zachwycił publiczność, umieszczając na płótnie kilka ukrytych symboli. Pierwszym z nich jest postać św. Bartłomieja ze skórą, autoportret samego Michała Anioła, prawdopodobnie nawiązujący do jego stanu podczas malowania Kaplicy Sykstyńskiej. Pozostałe to przedstawienie siedmiu grzechów głównych w formie różnych wizualizacji i implikacji.
Krytyka
Choć to arcydzieło zyskało uznanie i uznanie za geniusz i styl malarski Michała Anioła, nie obyło się bez kontrowersji i krytyki. Nie podobała mu się obfitość nagości, a Michał Anioł był krytykowany za mieszanie postaci religijnych z mitologią. Stanowi to odejście od włoskiego renesansu, gdzie nagie postacie nie były postrzegane jako problematyczne.
Wielu krytyków uważało, że Michał Anioł powinien był precyzyjniej odzwierciedlić wydarzenia biblijne. Kilku wskazywało, że Chrystus powinien być przedstawiony siedząc na tronie, a niektóre z powiewających draperii są niemożliwe, ponieważ w dniu sądu miała nastąpić zmiana pogody.
Mistrz ceremonii, Biagio da Cesena, ostro skrytykował dzieło, twierdząc, że namalowanie tylu nagich postaci w tak „czcigodnym miejscu”, jakim jest kaplica, jest „bardzo nieuczciwe” i że nie jest to dzieło przeznaczone dla kaplicy papieskiej, lecz dla tawern i pieców. Jednak po śmierci Michała Anioła w 1564 roku, malarz Daniele da Volterra został zatrudniony do stopniowego zakrywania widocznych nagich postaci draperiami przez kilka lat.
Przedstawiony obraz: wikipedia.org
